In het kader van de tentoonstelling Hier wil ik wonen! organiseerden Architectuurwijzer en het STAM een gespreksavond over ‘Coöperatief wonen in bijzonder erfgoed’. Tijdens die avond gaf Jos Praat, voorzitter en bewoner van de coöperatieve woningbouwvereniging Daal en Berg, een inkijk in het dagelijks beheer van de Papaverhof in Den Haag. Hij begon zijn verhaal persoonlijk, met een scène uit het dagelijkse leven in de wijk. “Toen ik vanmorgen van de bakker terugkwam en de zon schuin over de daken naar de hof scheen, werd ik weer eens getroffen door de schoonheid van het complex dat Jan Wils heeft bedacht.” Zulke momenten maken hem trots, zei hij, maar tegelijk herinnert het hem eraan dat dit erfgoed voortdurend onderhoud en inzet vraagt.
Praat benadrukte dat het behoud van de Papaverhof geen vanzelfsprekendheid is. “Het is soms, om met een Nederlandse zanger te spreken, bloed, zweet en tranen om ervoor te zorgen dat dat erfgoed dat wij beheren fatsoenlijk kan worden doorgegeven aan volgende generaties.” Die verantwoordelijkheid nemen de bewoners zelf op zich. De coöperatie Daal en Berg bestaat al sinds 1917 en beheert vandaag het volledige complex. “Wat wij doen is beheren. Wij ontwikkelen niet. Het gaat erom dat we dit erfgoed goed achterlaten voor de generaties na ons.”
Een modernistisch woonexperiment
De Papaverhof werd in 1921 gebouwd naar ontwerp van architect Jan Wils, die beïnvloed was door zowel Berlage als Frank Lloyd Wright en de ideeën van De Stijl. Het complex vormt een gesloten ensemble rond een groot groen binnenhof. Praat schetste hoe Wils de woningen organiseerde: “Het eerste wat hij tekende was het grasveld in het midden. Daaromheen plaatste hij achtenzestig eengezinswoningen en daar weer rond zestig etagewoningen.” Het resultaat is een compact wooncomplex waarin elke woning zicht heeft op de centrale hof.
De Papaverhof is vandaag beschermd als rijksmonument en wordt beschouwd als een uniek voorbeeld van architectuur in de geest van De Stijl. Volgens Praat gaat het zelfs om een uitzonderlijk geval: “Wij zijn het enige wooncomplex ter wereld dat volledig is gebouwd op basis van de uitgangspunten van De Stijl.” De coöperatieve woningbouwvereniging Daal en Berg beheert er 128 woningen en combineert huurwoningen met een systeem van woonrechten voor een deel van de bewoners.
Hoe de coöperatie werkt
Het bijzondere aan de Papaverhof is dat de bewoners het complex zelf beheren via hun coöperatie. De vereniging bezit de gebouwen en bepaalt gezamenlijk hoe ze worden onderhouden en bewoond. “De coöperatie is eigenaar van de woningen. De stenen zijn dus van ons,” legde Praat uit. Leden kunnen een woning huren of een woonrecht kopen, maar het vastgoed blijft eigendom van de coöperatie. Daardoor blijft het geheel intact en wordt speculatie vermeden.
De organisatie van de coöperatie lijkt in veel opzichten op die van een kleine onderneming. Er is een algemene ledenvergadering met 128 leden, een bestuur dat uit bewoners bestaat en een dagelijks bestuur dat wekelijks samenkomt. “Iedere dinsdagmiddag zijn we bij elkaar om alle vragen door te nemen en besluiten te nemen die nodig zijn.” Daarnaast zijn er werkgroepen, bijvoorbeeld rond duurzaamheid of groenbeheer, en een raad van commissarissen die toezicht houdt op het bestuur.
Voordelen én uitdagingen
Volgens Praat biedt dit model duidelijke voordelen. Bewoners hebben directe invloed op hun leefomgeving en beslissingen kunnen snel worden genomen. “Het bestuur wordt uit de bewoners geformeerd, waardoor bewoners direct op beslisniveau betrokken zijn bij hun woonomgeving.” Dat creëert korte lijnen en een sterke betrokkenheid bij het onderhoud van het complex.
Tegelijk is het beheer van een monumentaal wooncomplex bijzonder veeleisend. Onderhoudskosten zijn hoog en subsidies zijn beperkt. “Wij krijgen verder geen cent van geen enkele instantie. We moeten onze eigen broek ophouden.” De coöperatie moet alle kosten dragen via huurinkomsten en bijdragen van bewoners. Daarbovenop komen technische problemen, zoals verzakkingen of vocht in kelders, die grote investeringen vergen.
Een gemeenschap rond erfgoed
Ondanks die uitdagingen blijft de sociale samenhang een van de grootste troeven van de Papaverhof. Bewoners organiseren werkgroepen, onderhouden samen het groen en komen geregeld samen voor activiteiten. “We hebben een doedag, we hebben een nieuwjaarsbijeenkomst en af en toe een feestje op de Papaverhof met een barbecue.” Zulke initiatieven versterken de band tussen bewoners en de plek waar ze wonen.
Voor Praat is precies dat de reden waarom de coöperatie al meer dan een eeuw standhoudt. De inzet van bewoners is niet alleen praktisch, maar ook emotioneel. “We doen dit voor de kinderen, voor de nieuwe generatie die eraan komt,” zei hij. Maar ook voor het erfgoed zelf: “De Papaverhof van Jan Wils is een unieke schepping die het waard is om je voor in te zetten.” Het grootste compliment voor de coöperatie, besloot hij, is misschien wel dat bewoners er nauwelijks willen vertrekken. “Als mensen hier eenmaal wonen, willen ze eigenlijk niet meer weg.”
Foto Peggy Totté